About the host

Mijn pad naar Wake Up Schools (2250)

Joost Vriens (dharma naam oplettende berg van het hart) leeft in Eindhoven. 40 jaar was een leraar in het MBO. Hij ondersteund Wake Up Schools en is mede-oprichter van een Nederlandse online Onderwijssangha. Hij schrijft ook een wekelijks blog voor het NIVOZ over de verbindingen tussen leraar zijn en mindfulness.

Als de realiteit een tik uitdeelt.

Toen ik in 1982 mijn eerste stappen in een klaslokaal zette was ik een 22-jarige docent levensbeschouwing. Idealistisch, vol met verwachtingen en gedreven. De werkelijkheid bleek geen hemel te zijn, maar een leer omgeving. Het schoolsysteem waar in instapte is in de kern een zendsysteem: ik praat, jij luistert. I weet, jij accepteert. De conditionering van de studenten was zo sterk, zelfs als adolescenten of volwassenen, dat ze bang waren om te delen, te geven en uiting te geven aan zichzelf.

Mijn school was een middelbare beroepsopleiding met studenten in de leeftijd van 17-23. Zij gaan werken met mensen met een beperking, in de kinderopvang, het onderwijs of de jeugdzorg. Dit is een krachtige transformerende periode, omdat ze moeten leren hoe ze hun kennis toe gaan passen, groeien van weten naar zijn. Ze worden geconfronteerd met een wezenlijke vraag: wat voor een soort professioneler hulpverlener wil ik worden? Dit is een heel persoonlijke ontwikkelingsweg.

Na een paar jaar onderwijs begon me iets op te vallen. De studenten spraken zich niet alleen niet uit* vanwege hun gewoonte, maar ook omdat de school en de leerkrachten niet luisterden naar hun verborgen behoefte, hun wonden. Dat bracht een ander inzicht aan het licht. De leerkrachten, vaak onzeker en gestrestst, verborgen hun gedachten en gevoelens als ze de school binnenstapten. Ik voelde me verloren na 15 jaar worstelen met het systeem. Ik had het gevoel dat ik aan het krimpen was, ik werd defensiever, het vuur van de jonge leraar was bijna uitgedoofd.

Een mindfulness bell

Toen kruiste een van mijn leraren, Sjef Bloemers, mijn pad. Hij was een psychiatrisch verpleegkundige met heel veel inzicht en ervaring in de (verborgen) innerlijke processen. Op dat moment was ik een ervaren leraar en kom met hem de vervreemdende en geïsoleerde onderwijs cultuur delen. In ruil daarvoor leerde hij me hoe te observeren, te begrijpen, te verbinden. We werden een goed team; de school bood ons de mogelijkheid aan om een nieuw curriculum te ontwikkelen. We hadden geluk, de ramen van de school stonden open en de wind van een nieuwe benadering mocht binnenkomen.

De uitdaging was de pratende leerkracht te veranderen in een luisterende, ondersteunende coach. Daar was nog geen bestaand protocol voor, niet voor de studenten en niet voor de leerkrachten. Dat bleek een zegen te zijn. Onze belangrijkste taak als leerkracht was de studenten uit te dagen om de leiding te nemen in de groep, om ze bewust te maken van hun leerproces en hun potentie wakker te maken. Sjef en ik begonnen met het delen van onze persoonlijke geschiedenis met elkaar en met de studenten in de klaslokalen.

Na zes jaar draaide de wind weer en werd conservatiever. Ons experiment werd afgebroken en de boze strijder werd opnieuw in me wakker. Toen gaf iemand me een klein boekje, geschreven door Thay ‘wandelen in vreugde’ over loopmeditatie. Langzaam, heel langzaam gingen mijn ogen open en begon ik bij mezelf naar binnen te kijken. ‘Waarom ben je zo boos?’ vroeg Sjef me eens. “Je kunt Freud aan deze jonge mensen uitleggen op zo’n manier dat ze het begrijpen. De echte uitdaging is: hoe pas je dit proces toe op je eigen gedrag.’? Dat was een heel krachtige mindfulness bel. Ik kan het nog steeds horen, hierbinnen.

Gedurende deze periode klonk er een zo mogelijk nog krachtiger mindfulness bel. Sjef werd serieus ziek, prostaatkanker. Ik nam zijn lessen over. Zes maanden later liep ik een ziekenhuis uit met een uitdagende diagnose- alvleesklierkanker. Een intense behandeling volgde. Ik heb deze crisis overleefd omdat ik in staat bleek naar mijn lichaam te luisteren. Ze gaven me een levensbedreigend medicijn om me in leven te houden. Op een ochtend werd ik wakker, vijf uur in de ochtend met een vreemd gevoel in mijn buik en ik dacht: ‘dit medicijn moet stoppen’.  In een hele kleine cirkel rond mijn navel was ik er nog, maar in de rest van mijn lichaam niet meer. Vier dokters geloofden me niet. De vijfde dokter was een jonge vrouw en zijn luisterde. Ze consulteerde haar mentor en samen besloten ze dat ze moesten luisteren naar een patient die naar zijn lichaam luisterde. De bloeduitslagen van de volgende ochtend toonden dat ik gelijk had over het gevaar van het medicijn.

Het leren zit in het delen.

Ik sloot me aan bij een kleine Plum Village Sangha in Eindhoven. Ik keek naar de begeleiders en het viel me op dat zij thema’s van de beoefening kozen waar ze zelf mee aan het werken waren. Onderwijzen is ook aan jezelf werken. Ik vatte de moed op om een stap te zetten en werd ook begeleider. Dat voelde als een vorm van thuis komen. Na een tijdje realiseerde ik me dat ik vrijer en meer geaard was geworden in mijn werk als leraar/coach. Ik vond mijn eigen stem in die Sangha sessies. De les die ik leerde was: ‘In het delen zit het leren’.

Toen mijn beoefening zich verdiepte in de sangha, begon het me op te vallen dat, als ik niet open en kwetsbaar was gedurende de dharma sharing, deze dharma sharing* stil en kunstmatig was. Als ik open was, de pijn en mijn niet-weten accepteerde, was het delen rijk en diep. Ik begon een verband met het schoolsysteem te zien. De studenten konden niet kwetsbaar zijn omdat het systeem en de leraren dat niet waren. Gedurende die tijd  begon ik ook te zien dat de studenten ondergedompeld waren in een mindset ‘ik ben niet goed genoeg’. Ik werd nieuwsgierig naar de interne processen van de studenten, hoe zij worstelden met zichzelf, de samenleving, en hun wonden. Ik begon mijn groeiproces met ze te delen.

Een intergenerationeel buddy systeem.

Ik ging samenwerken met een heel heldere, talentvolle jonge lerares, Ingrid. Ze was 28, ik 61. Het was een heel voedende samenwerking. Ze was mij dankbaar voor mijn ervaring en mijn vermogen om wat dieper in een situatie te kijken. Ik waardeerde* haar om haar krachtige vragen en haar doorzettingsvermogen(eigenwijsheid)*. Ze was heel direct en open met haar studenten, een soort vredige strijdster. We hadden intensieve discussies over wat de beste volgende stap was voor een student. Op een ochtend hadden we samen een gesprek met de student. De dag ervoor hadden we allebei afzonderlijk een gesprek met haar gehad. Onafhankelijk van elkaar hadden we haar hetzelfde advies gegeven. De studente wilde weten of we dat gepland hadden. Dat was niet zo en we waren geraakt door deze ervaring.

Misschien kunnen we een ‘intergenerationeel buddy systeem’ in scholen organiseren waarin een jongere leerkracht is gekoppeld aan een oudere leerkracht om elkaar te ondersteunen in wakker worden.

De volgende stap was mindfulness in het leslokaal brengen. Ik had het gevoel er klaar voor te zijn, maar de studenten waren er nog niet klaar voor. Want het klaslokaal was nog geen veilige plek. De school was nog geen veilige plek. De school was er nog niet klaar voor. Ik ging door met deze worsteling, omdat ik me Thay’s doorzettingsvermogen herinnerde in zijn verleggen van grenzen en het transformeren van obstakels in diepe, toepasbare inzichten.

Een gift van het universum.

Goed getimed verscheen Wake Up Schools op mijn pad. Iemand gaf me het boek ‘Happy Teachers Change The World’ and Richard Brady’s inspirerende  ‘Teachers Path with Mindfulness’. Ik nam ook deel aan een online onderwijs retraite geleid door Tineke Spruytenburg en Miles Dunmore. Ik gebruikte  de oefeningen uit het boek en combineerde ze met mijn eigen inzichten. Tijdens steeds meer reflecties over mijn pad van wakker worden als een leraar, kwam het woord ‘kwetsbaarheid’ naar boven. De kikker van Basho sprong eindelijk in de vijver*.

Op een dag zond het universum me een gift. In de vorm van een jonge mannelijke* student die worstelde met diepe persoonlijke moeilijkheden. Ik had hem verteld dat ik zijn lijden zag en dat ik beschikbaar was voor een gesprek. Drie maanden later stond hij plotseling voor mijn deur en wilde een gesprek tijdens een wandeling. Hij deelde iets heel persoonlijks en was heel kwetsbaar. Daardoor was ik diep geraakt. Het zei me dat hij in staat was om het nu met mij te delen omdat ik zo open gedeeld had over mijn ziekte, mijn twijfels en uitdagingen met het schoolsysteem. Dat delen veranderde zijn leven en dat van mij.

Kwetsbaarheid als een manier van zijn.

Toen ik terugkeek op deze kleine, maar wezenlijke ontmoeting zag ik dat ik twee dingen geleerd had. Ten eerste: kwetsbaarheid is geen vaardigheid, geen truuk, maar een manier van zijn. Deze manier van zijn ‘leer’ ik mijn studenten. Ten tweede: net als bij meester Linji, wordt de gastheer(de leraar) de gast(student) en de gast de gastheer. Mijn studenten leren mij iets. Vanaf dat moment stapte ik met een nieuwsgierige houding het klaslokaal binnen: wat ga ik vandaag van ze leren?* de kern van mijn beoefening werd voor me gespiegeld door een kwetsbare jonge man. Leraar zijn werd een vreugde.

Ik had het gevoel dat ik een kunstenaar was geworden temidden van studenten en leraren. In figuurlijke zin. Ik voelde dat de energie in me veranderde en in de studenten en de school. Een brug tussen de ultieme en historische dimensie manifesteerde zich.

Een nieuwe mix van strijder, mediteerder en kunstenaar.

In 2022 nodigde Baltus van Laatem me uit om samen een online Onderwijs Sangha op te richten in Nederland. Het voelde als thuis komen, in de eerste bijeenkomst. Iets diep in mij opende zich. In het begin namen er mensen deel aan de online sangha omdat ze op zoek waren naar mindfulness lesmateriaal, maar dat bieden we niet. Sommigen besloten te blijven ondanks dat het spannend en nieuw was naar zichzelf te kijken. Ze voelden zich heel kwetsbaar maar zetten wel stappen vooruit. De benodigde veiligheid werd geboden omdat iedere aanwezige vertrouwd was met de uitdagingen en situaties die het professioneel leraar* zijn met zich meebrengt.

Onze benadering was om eerst te luisteren en vervolgens vragen aan te bieden. Wat voor een leraar wil je zijn? Waarom? Ben je tevreden met waar je nu bent? Wat heb je nodig? een leraar die kan luisteren naar een andere leraar is van toegevoegde waarde omdat deze persoon weet wanneer je ‘uit jezelf stapt’ en in de valkuil trapt om te voldoen aan de verwachtingen van een ander*. Door me te realiseren hoe belangrijk de uitwisseling tussen leraren onderling (en tussen leraren en leerlingen*) werd ik een nieuwe mix van strijder, mediteerder en de kunstenaar.

Tijd voor een nieuw pad.

Tijdens een wandeling naar school was er op een ochtend ineens spierpijn in mijn rug. Ik realiseerde me dat de boodschap was dat het tijd was om een ander pad te kiezen. Binnen in me klonk een stem; ‘je kunt nu meer van waarde zijn in de gemeenschap van Wake Up Schools. Daar kun je stem geven aan je inzichten als leraar  en een brug slaan met de onderwijspraktijk.’

Tijdens de Educatie*(?)retraite in Plum Village, augustus 2023 was ik lid van het panel tijdens een van de bijeenkomsten. Ineens voelde ik dat twee werelden met elkaar verbonden werden, de monastieke energie werd verweven met de aanwezigheid van leraren in deze uitwisseling. Ik zag de potentie van al de leraren in die dharma-zaal die naar het panel keken. Deze mensen zijn tot de rand toe gevuld met inzichten, oefeningen en vragen. Hoe maak je dat potentieel wakker? Hoe dit licht te laten ontbranden? Hoe kunnen we contact maken met al deze potentiële Buddha’s?

Vooruitgaan.

Het onderwijs veld en de Wake Up Schools gemeenschap heeft behoefte aan uitwisseling en verbinding. Mijn wens is dat als leerkrachten naar een retraite komen, we deze leerkrachten helpen om thuis te komen bij hun eigen inzichten. De retraite kan meer zijn als het ontvangen van leringen en oefeningen. Om dit te kunnen doen hebben we begeleiders nodig die kunnen inspireren en een veilige en open ruimte kunnen creeeren, zodat leraren zichzelf en anderen diepe vragen kunnen stellen, hun behoeftes kunnen uiten, hun ervaringen delen en samen tot het inzicht komen hoe ze elkaar kunnen helpen. We kunnen starten met diep luister sessies, met vragen als: wat voor een leraar wil je worden? We kunnen er ook voor kiezen om ons te richten op een uitdagende situatie die je tegen kunt komen binnen het onderwijssysteem. We kunnen samen begrijpen en vaststellen wat er nodig is om de situatie vooruit te helpen. Dit kan een oefening in kwetsbaarheid zijn (wat moeilijk is binnen een school) en het bieden en accepteren van ondersteuning van een mede-beoefenaar. De volgende stap in de retraite zou kunnen zijn om deze behoeftes en inzichten te verbinden met toegepaste mindfulness beoefeningen. We kunnen ook een systeem van ondersteuning scheppen voor elkaar dat kan blijven bestaan als de retraite is afgelopen. Op deze manier worden de sangha en de beoefening onderdeel van een leercirkel.

Het beeld wat in me op blijft komen is het theehuis in Upper Hamlet, waar tijdens de pauzes tussen de verschillende onderdelen vele intensieve gesprekken plaats vinden. Daar zag ik het licht van verbinding, de ruimte om visies en verschillende systemen met elkaar uit te wisselen. Mijn vraag zou zijn: hoe zou iemand deze energie van licht en wakker zijn om kunnen zetten in ruimte, woorden en vormen?